Tentakel23

Tentakel 23

Tentakel 23
Nummer 23 - 4 juni 2015

 

1000-soortendag 2015: 't Merkske



1000-soortendag 2015
De 1000-soortendag is sinds enkele jaren een vaste waarde in Nederland. Elk jaar verzamelen soortspecialisten zich om te focussen op soorten in een topgebied. Op 13 juni wordt de eerste grensoverschrijdende Belgisch-Nederlandse 1000-soortendag georganiseerd in 't Merkske. Hoofddoel van deze dag is om het gebied grondig te inventariseren en zoveel mogelijk soorten waar te nemen. Het wordt een leuke en gezellige activiteit waarbij Nederlandse en Belgische soortspecialisten de mogelijkheid hebben elkaar te ontmoeten.

De 1000-soortendag begint op vrijdagavond 12 juni met nachtvlinder-, vleermuis- en amfibieënexcursies. Op zaterdag volgt de officiële aftrap en zullen diverse excursies georganiseerd worden. De dag wordt deze keer niet afgesloten met een barbecue maar met een vegetarische maaltijd, die wordt aangeboden vanuit de organisatie.

De inschrijving is inmiddels gesloten. Er hebben zich meer dan 100 deelnemers opgegeven en er is een uitgebreid excursieprogramma. Alle deelnemers ontvangen deze week aanvullende informatie.

Programma
Lezing 't Merkske Theo Bakker & Bart Hoeymans 12 juni 20.00
nachtvlinders, vleermuizen- en amfibieën diverse groepen 12 en 13 juni 21.30
Introductie 't Merkske en excursies Theo Bakker, Bart Hoeymans & Ed Colijn 13 juni 10.00
Algemene gebiedsexcursie(s) Gidsen Natuurpunt Markvallei 13 juni 10.30
Planten en mossen FLORON en Planten- en Mossenwerkgroep KNNV Roosendaal 13 juni 10.30
Korstmossen Laurens Sparrius (BLWG) 13 juni 10.30
Paddenstoelen Yvonne en Gerrit van Duuren (WMOIJ) 13 juni 10.30
Zoogdiersporen Dick Klees 13 juni 10.30
Vissen Dimitri van Pelt 13 juni 10.30
Land- en waterslakken Anthonie van Peursen (NMV) 13 juni 10.30
Libellen(larven) en sieralgen (incl. microscopische determinatie) Christophe Brochard 13 juni 10.30
Waterbeestjes Bram Koese (EIS Kenniscentrum Insecten) 13 juni 10.30
Libellen en vlinders Peter Krijnen 13 juni 10.30
Vliegen diverse groepen 13 juni 10.30
Angeldragers en mieren Wim Klein en Gilbert Loos 13 juni 10.30
Lieveheersbeestjes Vincent Kalkman (EIS Kenniscentrum Insecten) 13 juni 10.30
Kevers diverse groepen 13 juni 10.30
Spinnen Peter van Helsdingen (EIS Kenniscentrum Insecten) 13 juni 10.30
Afsluiting en vegetarische maaltijd
13 juni 17.00
Ontbijt en uitbollen
14 juni vanaf 8.00


De resultaten zullen worden getoond op zowel waarneming.nl als waarnemingen.be.

De organisatie:
Theo Bakker, Chris van Boxel, Ed Colijn, Bart Hoeymans, Annelies Jacobs, Stijn Leestmans, Drej Oomen & Koen Verschueren.

top

Veldklapper voor Lieveheersbeestjes gedrukt

Het atlasproject voor lieveheersbeestjes van EIS, Waarneming.nl en NEV is in volle gang. Het aantal waarnemingen voor 2015 is inmiddels gegroeid naar ruim 3000.

Begin april kwam de veldklapper lieveheersbeestjes als gratis pdf beschikbaar (eis-nederland.nl/lhb). Inmiddels zijn er ook 1000 exemplaren gedrukt waarvan een groot deel wordt verspreid op de zomerkampen van de jeugdbonden voor natuurstudie. Tijdens de 1000-soortendag wordt ze gratis uitgedeeld. Ga je niet op zomerkamp en kom je ook niet naar de 1000-soortendag dan kan je hem voor 5 euro bestellen via eis@naturalis.nl.

Jan Cuppen, Vincent Kalkman & Gerrian Tacoma

top

Pissebeddenproject

Een nieuw pissebedinventarisatie-project is dit voorjaar van start gegaan, met als hoofddoel het inventariseren van de nu nog onderbemonsterde tot onbezochte gebieden in ons land.

Op de website pissebeddenproject.nl is van alle vrijlevende soorten een nieuwe verspreidingskaart geplaatst met daarop de laatste stand van zaken wat betreft hun voorkomen. Tevens is een kaart van Nederland gemaakt waarop de onderbemonsterde en onbemonsterde 5x5km hokken zijn aangegeven.

Veel regio's in Nederland zijn nog niet (goed) onderzocht op het voorkomen van pissebedden. Dit betreft vooral de provincies Friesland, Groningen, Drenthe, Overijssel en Noord-Brabant. Hier liggen veel 5x5 km-hokken zonder waarnemingen van pissebedden of waarin minder dan 7 soorten zijn aangetroffen. We willen in dit pissebeddenatlasproject deze onbekende 'witte gebieden' graag van deze status ontheffen en veranderingen in de verspreiding van pissebedden sinds 2014 in kaart brengen.

Het werk hieraan gaat nu beginnen en hulp is hierbij van harte welkom. Wil je bijdragen aan het inventariseren van 'witte gebieden' en een of meerdere hokken adopteren neem dan contact op met Matty P. Berg (m.p.berg@vu.nl) of het EIS-bureau (eis@naturalis.nl). Alle hulp is welkom!

Matty Berg

top

Nieuws van Bestuivers.nl

De Europese Commissie heeft een Rode Lijst laten opstellen van de bedreigde bijensoorten in Europa. Een grote groep internationale bijenexperts heeft alle beschikbare gegevens op een rij gezet en zo bepaald welke soorten bedreigd zijn. In Europa komen bijna 2000 soorten bijen voor en van slechts de helft daarvan beschikten de deskundigen over voldoende gegevens. Van die circa 1000 bijensoorten blijken er 76 bedreigd. Hiervan komen er tien in Nederland voor. De hele publicatie is hier te downloaden.

Er is een nieuw overzichtswerk verschenen van Max Kasparek over de tubebijen (genus Stelis) van Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten. De titel luidt "The cuckoo bees of the genus Stelis Panzer, 1806 in Europe, North Africa and the Middle East. Het is gepubliceerd als supplement van het tijdschrift Entomofauna en te bestellen door een email te sturen aan Maximilian Schwarz (maximilian.schwarz@liwest.at) of Museum Witt (thomas@witt-thomas.com).

Er is een nieuwe bijenzoekkaart beschikbaar voor 38 soorten bijen die veel in tuinen voorkomen. De illustraties zijn van Jeroen de Rond en van hoge kwaliteit. Van verschillende soorten zijn zowel mannetje als vrouwtje afgebeeld en van sommige ook verschillende kleurvormen (bijvoorbeeld lichte en donkere weidehommels). Achterop de zoekkaart staan teksten met beschrijvingen van de soorten. De zoekkaart is gedrukt op onscheurbaar, watervast materiaal (polyart) en dus bestand tegen veelvuldig gebruik. Hij is te bestellen voor € 2,- (excl. verzendkosten) via eis@naturalis.nl. Een PDF is hier te downloaden. Het grote formaat van de zoekkaart maakt deze echter niet handig printbaar. De gedrukte versie is in acht slagen gevouwen (als 'leporello') en handig in en uit te vouwen.

Op 27 mei hield EIS Kenniscentrum Insecten een hommelexcursie op het Zuid-Hollandse eilandje Tiengemeten. Dit natuurontwikkelingsgebied is een van de laatste bolwerken van de bedreigde zandhommel in het Nederland. In korte tijd werden 30-50 koninginnen waargenomen, een goede basis voor een gezonde populatie zandhommels. Meer info met foto's en filmpjes gemaakt tijdens deze excursie is te vinden op Natuurbericht.

Bestuivers.nl is opgezet door EIS Kenniscentrum Insecten als centraal informatiepunt over bestuivende insecten in Nederland.

Menno Reemer

top

Nieuwe website: Bosmieren.nl


Rode bosmieren zijn opvallende, interessante insecten. Ze zijn de bouwers van de grote koepelnesten in open bossen, bosranden en heideterreinen. Alle vier de Nederlandse rode bosmiersoorten - behaarde bosmier (Formica rufa), kale bosmier (Formica polyctena), zwartrugbosmier (Formica pratensis) en stronkmier (Formica truncorum) - zijn beschermd door de Flora- en faunawet. Wie een activiteit wil ondernemen in een terrein met deze soorten, moet dus rekening met ze houden (zie ook dit Natuurbericht van 2 juni j.l.).

Daarnaast kunnen het voorkomen of de trends van rode bosmieren veel vertellen over toestand van een gebied. Niet zelden worden ze ingezet door terreinbeherende organisaties als indicator voor de natuurkwaliteit of bij de evaluatie van de effecten van het beheer. Ook kunnen rode bosmieren goed als educatief middel ingezet worden, bijvoorbeeld in natuur- en milieueducatiecentra. Het sociale, drukke leven van de mieren levert een boeiend schouwspel en de bijzondere relaties die ze hebben met andere soorten is intrigerend.

Bosmieren.nl is een initiatief van EIS Kenniscentrum Insecten om wetenswaardigheden over deze belangrijke groep te ontsluiten, het verzamelen van landelijke verspreidingsgegevens te stimuleren en te dienen als achtergrondinformatie bij de cursus 'Rode bosmieren in de dagelijkse beheerpraktijk', die wij verzorgen in samenwerking met Stichting Probos.

Jinze Noordijk

top

Lijsten dierparasieten bijgewerkt

De afgelopen tijd zijn alle grote dierparasitaire soortgroepen in het Soortenregister nagelopen en aangevuld. Als basis hiervoor dienden lijsten aangeleverd door parasitoloog Herman Cremers, die voorheen werkzaam was bij de Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. De parasietencollectie van die faculteit is sinds 2006 in het bezit van Naturalis.

Met het afronden van dit project zijn de volgende soortgroepen met endo- en ectoparasieten van dieren bijgewerkt: Nematoda (draadwormen), Trematoda (zuigwormen), Monogenea, Cestoda (lintwormen), Acanthocephala (stekelsnuitwormen), Pentastomida (tongwormen), Acari (mijten) en Phtiraptera (luizen).

Voor de toekomst staat nog op de planning om de gastheren te koppelen aan de parasieten en endo-/ectoparasiet als zoekoptie aan te bieden.

Sander Pieterse

top

Een nieuwe exotische snuittor

De laatste jaren zijn er al veel exotische snuitkevers gemeld die via transport van plantenmateriaal ons land hebben weten te bereiken en die zich nu, vooral in het stedelijk groen, gevestigd hebben om nooit meer te vertrekken.

Er is weer een soort gevonden: Phyllobius pilicornis. De soort is aangetroffen op diverse locaties in het westen van Nederland, zowel in het stedelijk groen als in natuurgebieden.

Bron:
Heijerman, Th. & S. Hellingman 2015
Phyllobius pilicornis, een nieuwe exoot voor Nederland en een bijzonder geval van geografische parthenogenese (Coleoptera: Curculionidae)
Entomologische Berichten 75: 110-117.

Foto: Theodoor Heijerman.

top

Vier nieuwe nachtvlinders voor Nederland

In 2013 en 2014 hebben Paul Vossen en Mark de Mooij de nachtvlinders van de Sint-Pietersberg bij Maastricht geïnventariseerd. Ze hebben daarbij maar liefst 84 keer nachtvlinderlampen en lakens opgesteld. Hierdoor konden indrukwekkende resultaten worden geboekt. Ze vonden 588 soorten, waarvan er twee nieuw waren voor ons land. Het gaat om de esdoornblokspanner (Nothocasis sertata) en de tweelingbosrankspanner (Horisme radicaria).

In zijn tuin in Maastricht vond Paul Vossen 5 september 2014 een micro die in eerste instantie leek op een zeer afwijkende skeletteermot (Choreutis pariana). Maar een aantal kenmerken klopte niet. Een dag later werd de het nachtvlindertje herkend als Choreutis nemorana, een nieuwe soort voor Nederland.

Tijdens een nachtvlinderinventarisatie in het Savelsbos door Mark de Mooij, Eric Poulsen en Paul Vossen landde om 23:30 een spannertje op het laken dat de volgende werd gedetermineerd als zoomvlekspanner (Stegania cararia, foto). Ook dit betrof een nieuwe soort voor Nederland.

Bronnen:
Vossen, P. & M. de Mooij 2015
Nachtvlinders op licht op de Sint-Pietersberg in 2013 en 2014
Natuurhistorisch Maandblad 104 (4): 68-72

Vossen, P. 2015
Vijgenskeletteermot Choreutis nemorana (Lepidoptera: Choreutidae) nieuw voor Nederland
Entomologische Berichten 75 (3): 118

Vossen, P. 2015
Zoomvlekspanner Stegania cararia (Lepidoptera: Geometridae) nieuw voor Nederland
Entomologische Berichten 75 (3): 119

Foto: Eric Poulsen.

top

Nederlandse Faunistische Mededelingen

Over enkele weken zal de nieuwe Nederlandse Faunistische Mededelingen bij de abonnees in de bus vallen. In nummer 44 de volgende artikelen:
  • P. Boer - De stronkmier Formica truncorum in het Ommense gebied (Hymenoptera: Formicidae)
  • M.A. Faasse - De eikelworm Saccoglossus cf. horsti in de Oosterschelde (Enteropneusta)
  • J. Noordijk, H. Wijnhoven & J. Bink - De hooiwagen Nelima gothica nieuw voor Nederland (Opiliones)
  • J. Mortelmans - The snail-killing fly Salticella fasciata new for the Netherlands, with an update of Belgian records (Diptera: Sciomyzidae)
  • E.O. Colijn, Th. Heijerman, R.P. Jansen, F. van Nunen & J.C.P.M. van de Sande - Diplocoelus fagi nieuw voor de fauna van Nederland (Coleoptera: Biphyllidae)
  • J.S. Roskam & S. Carbonnelle - Annotated checklist of the gall midges from the Netherlands, Belgium and Luxembourg (Diptera: Cecidomyiidae)

Nog geen abonnee? Opgave is mogelijk via de link op de EIS-website.

top

De Nederlandse bijen herdruk

De KNNV Uitgeverij meldt op de website dat het sinds enige tijd uitverkochte standaardwerk de Nederlandse bijen, bij voldoende belangstelling zal worden herdrukt.

Voor mee info zie www.knnvuitgeverij.nl

top

Bijen in de kijker

Een educatief boekje waarmee leerkrachten en leerlingen uit het secundair onderwijs en leerkrachten van andere onderwijsniveaus de nodige informatie wordt aangereikt en uitgelegd over het belang van bijen. Hun aanwezigheid in de natuur is cruciaal. Als belangrijkste bestuivers spelen ze een hoofdrol in het behoud en het evenwicht van de meeste ecosystemen.

Het behoud van onze landschappen en de productie van talrijke voedingsmiddelen, geneesmiddelen en vezels voor kleding en beschutting hangen af van hun aanwezigheid, het behoud van hun diversiteit en hun goede gezondheid. Nochtans krijgen de bijen rake klappen en worden ze bedreigd.

Dit boekje biedt eveneens een pedagogische ondersteuning om de grote thema's van de biologie, zoals de classificatie, evolutie, aanpassingen, ecologie en ecosystemen, aan bod te laten komen. In het laatste onderdeel wordt een oproep gedaan tot actie en tot inzet voor het behoud van de bijen en de natuur.

Meer info op www.levedebijen.be, waar het boekje ook gratis te downloaden is.

top

Naamlijst & voorlopige atlas van de macro-nachtvlinders in Friesland - versie 2

Naamlijst & voorlopige atlas van de macro-nachtvlinders in Friesland - versie 2 is de opvolger van de in april 2008 verschenen atlas (Hunneman, Hunneman & Tuinstra, 2008). Daarin werden verspreidingskaartjes gepresenteerd van macro-nachtvlinders waargenomen in de periode 1986 t/m 2007. Die atlas bood een eerste volledig overzicht van macro-nachtvlinders in Friesland na het verschijnen van De Vlinders van Friesland (Lempke, 1985), waarin alle tot dan toe bekende vindplaatsen van macro's, micro's en dagvlinders werden genoemd.

Deze nieuwe atlas heeft een andere opzet dan de eerste waarin uitsluitend gegevens over de periode 1986 t/m 2007 werden gepresenteerd op het niveau van uurhokken. Nu worden van alle macro-nachtvlinders, inclusief de soorten van de familie Psychidae, de waarnemingen gepresenteerd in kaarten op het niveau van 1x1 kmhokken onderverdeeld in drie perioden: voor 1985; 1985 t/m 1999; en 2000 t/m 2013.

De publicatie kan als pdf (295! Mb) worden gedownload van de website van Vlinderwerkgroep Friesland.

Vlinderwerkgroep Friesland - Gerrit Tuinstra
Naamlijst & voorlopige atlas van de macro-nachtvlinders in Friesland - versie 2

top

Veldgids Slakken en mossels

Complete, handzame veldgids van de land- en zoetwaterslakken en -schelpen van Nederland geschreven door Bert Jansen.
  • Beschrijft ruim 200 soorten, met informatie over verschijningsvorm, habitat, voorkomen, verspreiding en ecologie
  • Met toegankelijke determinatietabel voor in het veld
  • Talloze kleurenfoto's en illustraties
  • Handige tips voor waarneming en determinatie, verzamelen en beheren
  • 272 pagina's

De veldgids verschijnt in september 2015 maar is al te bestellen via de website van de KNNV Uitgeverij.

top

Agenda t/m september 2015
5-7 juni Zomerbijeenkomst Nederlandse Entomologische Vereniging
12-14 juni 1000-soortendag 't Merkske deze nieuwsbrief
12-14 juni Genootschapsweekend Natuurhistorisch Genootschap in Limburg
20 juni Extra excursie Sektie Everts Nederlandse Entomologische Vereniging
20 juni Zoektocht mercuurwaterjuffer Twente Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie
20 juni Excursie Demerbroeken Koninklijke Belgische Vereniging voor Entomologie
21 juni Sprinkhanenexcursie Negenoord-Kerkeweerd / Koningssteen-Kollegreend Saltabel
21 juni Libellenexcursie Visbeekvallei/Kindernouw Libellenvereniging Vlaanderen
22 juni Mollusken determineren Natuurhistorisch Genootschap in Limburg
5 juli Libellenexcursie Terschelling Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie
5 juli Sprinkhanenexcursie Groot Schietveld Saltabel
10 juli Excursie: sprinkhanen van de Beegderheide Natuurhistorisch Genootschap in Limburg
11 juli Excursie Sectie Hymenoptera en Mierenwerkgroep Nederlandse Entomologische Vereniging
11 juli Excursie molluskenstudiegroep Limburg: Kunrade Natuurhistorisch Genootschap in Limburg
18 juli Zoektocht Gaffellibel en Bosbeekjuffer aan de Dinkel Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie
19 juli Libellenexcursie De Wellemeersen Libellenvereniging Vlaanderen
1 augustus Sprinkhanenexcursie Visbeekvallei Saltabel
2 augustus Sprinkhanenexcursie Zwarte Beek-vallei Saltabel
8 augustus Sprinkhanenexcursie Schupleer Saltabel
15 augustus Libellenexcursie Weerribben Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie
16 augustus Zoektocht naar Heidesabelsprinkhaan / Schavertje in Vloethemveld / Rijkevelde Saltabel
16 augustus Libellenexcursie Stropersbos Libellenvereniging Vlaanderen
22 augustus Zoektocht naar Rosse sprinkhaan / Zompsprinkhaan in Eikelberg / Vorsdonkbos Saltabel
22 augustus Zomerexcursie Sectie Hymenoptera Nederlandse Entomologische Vereniging
23 augustus Sprinkhanenexcursie Denderbellebroek Saltabel
29 augustus Feest ter gelegenheid van het verlenen van het predikaat Koninklijk aan het Natuurhistorisch Genootschap in Limburg
30 augustus Zadelsprinkhaan Heiderbos Saltabel
4-6 september Excursieweekend Sektie Everts Nederlandse Entomologische Vereniging
6 september Rosevleugel - Marais d'Harchies Saltabel
7 september Mollusken determineren Natuurhistorisch Genootschap in Limburg
11 september Nationale nachtvlindernacht EIS Kenniscentrum Insecten & De Vlinderstichting
26 september Excursie Het Zwin Koninklijke Belgische Vereniging voor Entomologie

top

Van de redactie

Dit is het drieentwintigste nummer van Tentakel, de digitale nieuwsbrief over ongewervelde dieren. Deze nieuwsbrief verschijnt onregelmatig naast de reguliere papieren EIS-nieuwsbrief.

In de nieuwsbrief is plaats voor allerlei korte berichten die het onderzoek aan ongewervelden in Nederland aangaan: berichten van het EIS-bureau, oproepen, bijzondere en fenologische waarnemingen, aankondiging van rapporten en boeken en een activiteitenagenda. Ook al uw bijdragen zijn welkom. U kunt deze sturen naar eis@naturalis.nl.

De nieuwsbrief is opgezet als Internetpagina (in HTML) en kan in de meest gangbare e-mailprogramma's worden gelezen. Met de berichtopmaak/e-mailindeling ingesteld op (originele) HTML ziet u behalve tekst ook plaatjes en kunt u via de blauwe links eenvoudig alleen dat nieuws er uit pikken dat u interesseert. Mocht u problemen hebben met het instellen van het HTML-formaat in uw e-mailprogramma schroom dan niet en neem gerust contact op. Of probeer het hier met uw webbrowser.

Mocht u geen belangstelling (meer) hebben voor deze nieuwsbrief: een retour-mailtje naar dit adres is voldoende om uw e-mailadres te verwijderen van deze mailinglist. Aanmelden op dit adres is vanzelfsprekend ook mogelijk.

Ed Colijn

top

Over EIS

Stichting EIS Kenniscentrum Insecten 
doet onderzoek aan insecten en andere ongewervelden en geeft voorlichting en adviezen over beheer en beleid.

Tentakel

Wilt u in het vervolg onze nieuwsbrief Tentakel ontvangen? Meldt u dan hieronder aan.
* Required

donateur

Word voor € 22,50 donateur en ontvang Nederlandse Faunistische Mededelingen en Entomologische Tabellen

Ja Ik word donateur

Contact

EIS Kenniscentrum Insecten
Postbus 9517
2300 RA Leiden
(+31) 071 7519314
eis@naturalis.nl   

Bezoekadres
Vondellaan 55 
2332 AA Leiden